Mówiąc o wzorach osobowych mamy na my­śli widoczne dla otoczenia cechy i wła­ściwości dorosłych, określające ich spo­sób zachowania, stosunek do różnych zjawisk społecznych i różnych wartoś­ci, a także sposób oceniania własnego życia i życia innych ludzi. Wszystkie te elementy postaw dorosłych tworzą ekreś-lony model, do którego młode pokolenie może się od­woływać kształtując własną postawę i dokonując wy­boru własnej życiowej drogi. Dorośli stwarzają wzory osobowe zarówno w procesie wychowania, jak i w procesie socjalizacji. Te dwa pojęcia, używane coraz częściej przy analizie zjawisk związanych ze społecznym dorastaniem i kształtowa­niem postaw młodego pokolenia, wymagają wyjaśnie­nia. Wychowanie to świadome, planowe kształtowanie jednostki. Ten proces oddzia­ływania przebiega głównie w ramach stosunku wy­chowawczego między wychowawcą i wychowankiem, a kierunek oddziaływania określa ideał wychowaw­czy. Zawarte jest w nim to wszystko, co odpowiada zarówno aktualnym potrzebom społecznym, jak i in­dywidualnemu rozwojowi oraz przygotowaniu jedno­stki do życia w społeczeństwie. Przez socjalizację rozumie się tę część „całkowi­tego wpływu środowiska, która wprowadza jednostkę do udziału w życiu społecznym, uczy ją zachowania' się według przyjętych wzorów, uczy ją rozumienia kul­tury, czyni ją zdolną do utrzymania się i wykonywa­nia określonych ról społecznych" K W pierwszym wypadku (wychowanie) mamy więc do czynienia z oddziaływaniami, których zasad- 1 J. Szczepański Elementarne pojęcia socjologii. Warsaawa 1970, s. 94. ność określona "jest przez takie czynniki, jak wiedza z zakresu rozwoju i wychowania, cele i zadania, jakie wychowanie powinno realizować; w drugim przypad­ku (socjalizacja) dominują oddziaływania, które można by określić umownie jako naturalne, ponieważ są one odbiciem sytuacji właściwych dla społecznego otoczenia jednostki. Socjalizacja obejmuje oddziaływania odpowiadające partykularnym interesom grup i warstw społecznych, nie zawsze zgodne z ogólnymi założeniami ideologicz-no-społecznymi, nie zawsze korespondujące z treścia­mi zawartymi w ideale wychowania. Obejmuje ona również oddziaływania będące odzwierciedleniem in­dywidualnych poglądów, postaw, ambicji i aspiracji osób dorosłych, z którymi styka się młode pokolenie (największą rolę odgrywa tu rodzina — najbliższe oto­czenie społeczne). W obrębie oddziaływań socjalizacyjnych występują wpływy ważne z punktu widzenia społecznego i moral­nego rozwoju jednostki, a ścisłe rozdzielenie socjaliza­cji od wychowania jako form wywierania wpływu na dzieci i młodzież jest bardzo trudne, niekiedy wręcz niemożliwe. Jak bardzo się te procesy ze sobą zazę­biają, uwidacznia socjologiczna interpretacja funkcji socjalizacji. Podajemy ją za J. Szczepańskim: „1) So­cjalizacja (włączając wychowanie) uczy dyscypliny, pa­nowania nad popędami i potrzebami zaspokajania ich w sposób przewidziany w danym społeczeństwie. Uczy panowania nad odruchami i emocjami i zachowania się zgodnego z obyczajem czy korzyścią jednostki. 2) Wpaja ona także aspiracje, czyli dążenia do tego, aby osiągnąć pewne rzeczy czy cechy pożądane, naślado­wać bohaterów, osiągać zamożność, dążyć do uznania. 3) W toku socjalizacji jednostka przyswaja sobie wie­dzę i umiejętność grania ról społecznych [...], tzn. by­cia kolegą, uczniem, synem, przyjacielem. Uczy się spełniać w swoim zachowaniu oczekiwania innych i przystosowywać swoje postępowanie do postępowa­nia innych. 4) Socjalizacja daje także sprawności i kwalifikacje zawodowe oraz umiejętności technicz­ne potrzebne do życia w danej cywilizacji — czy to będzie umiejętność posługiwania się kajakiem na