Jednym z zadań wychowania jest pobudzanie i wspo­maganie rozwoju dziecka we wszystkich sferach jego osobowości. Aby ten proces mógł przebiegać pomyślnie, konieczne jest rozpoznanie właściwości dziecka (obec­nie szczególne znaczenie ma ustalenie stopnia prawi­dłowości rozwoju oraz wychwycenie ewentualnych tak zwanych mikrodefektów, które możliwie wcześnie na­leży usuwać lub kompensować), zadatków jego uzdol­nień, poprawne określenie jego aktualnych możliwości oraz dokonanie właściwego wyboru środków i metod wychowawczego oddziaływania. Są to poczynania wymagające wiedzy, umiejętności, rozwagi, słowem — kompetentnego działania. Nie przekraczają one jednak możliwości rodziców, jeżeli tylko starają się rozumieć istotę tego procesu. Kształtowanie osobowości dziecka stanowi podstawo­wy cel wychowania. Z osobowością wielu autorów wią­że czynniki jego szczęścia. Władysław Tatarkiewicz pi­sze: „Losy człowieka i jego osobowość nie przeciwsta­wiają się ... sobie tak stanowczo, jak się zwykło są­dzić. Bo jednak los wpływa na osobowość człowieka, a osobowość na jego los. Osobowość przejawia się rów­nież w losie, a los w osobowości"1. Szczególną rolę przywiązuje W. Tatarkiewicz do charakteru człowie­ka, rozumiejąc przez niego „dyspozycje do uczuć, dą­żeń i postanowień"2. Twierdzi on, że: „Jest to ta część jego (człowieka — przyp. H. I.) osobowości, która ma bezpośredni wpływ na jego szczęście i nieszczęście." Wokół charakteru człowieka jako określonej właściwo­ści, podobnie zresztą jak wokół jego „natury", nagro­madziło się wiele sprzecznych poglądów i błędnych przekonań. Z idealistycznej koncepcji człowieka zro­dził się pogląd, że charakter jest właściwością wro- 1 W. Tatarkiewicz O szczęściu, op. cit., s. 318. 2 Władysław Szewczuk • w podręczniku Psychologii (War­szawa 1966, t. II, s. 436) określa charakter jako całokształt „stosunków człowieka względem innych ludzi i wobec włas­nego działania, własnej pracy...". Inną definicję charakteru znaleźć można w Leksykonie PWN (Warszawa 1972, s. 171): „właściwy dla danej jednostki zespół względnie stałych cech osobowości określający jej stosunek do własnych zadań". dzoną i nie podlegającą modyfikacjom w trakcie życia. Dowodzili tego filozofowie i pedagodzy tej miary co A. Schopenhauer i G. Kerschensteiner 1. Przekonanie, że charakter jest cechą wrodzoną, należy do poglądów nadal rozpowszechnionych wśród znacz­nej części rodziców. Obserwuje się przy tym wyraźne zaprzeczanie sobie. U dzieci ocenianych jako „złe od urodzenia" dorośli starają się „wytępić" cechy niepo­żądane, zapominając o tym, że skoro są one „wrodzo­ne", to zmienić ich nie można. Dzieciom niejako „z natury dobrym" poświęca się natomiast mniej uwagi, co w skutkach także bywa bardzo niekorzystne zarów­no dla wychowywanych, jak i wychowujących. Charakter jest często utożsamiany z tempera­mentem2, co jeszcze bardziej utrudnia proces po­znawania własnego dziecka, a również pracę czło­wieka nad sobą. Dla praktyki wychowawczej niezmiernie istotaa jest orientacja, że w pierwszym przypadku (charakter) mamy do czynienia ze stosunkiem człowieka do innych ludzi, do siebie, zaś w drugim (temperament) — ze sposobami reagowania na bodźce zewnętrzne oraz z trwałością lub brakiem trwałości stanów uczucio­wych 3. Stosunek do ludzi, do siebie kształtuje się w procesie społecznego wychowania i dorastania, pod wpływem przekazywanych wartości, wzorów kulturowych, za­chowań moralnych i społecznych, a także pracy nad sobą. Wyznaczają go postawy człowieka, wartości, ja­kie ceni, motywacje, którymi się kieruje, osobiste po­glądy, zainteresowania i potrzeby. Ten zespół cech określa się mianem osobowości (względnie stałe 1 Artur Schopenhauer (1788—1860) — filozof niemiecki, reprezentant skrajnie pesymistycznego poglądu na . świat; George Kerschensteiner (1854—1932), pedagog niemiecki. 3 W. Szewczuk określa temperament za Hipokratesem ja­ko: „...całokształt właściwości charakteryzujących dynamikę zachowania się człowieka w najróżnorodniejszych sytua­cjach życiowych" (Psychologia, op. cit., s. 416). ' Temperament określany jest także jako „zespół stałych cech psychicznych człowieka charakteryzujących jego życie emocjonalne i sposób reagowania na bodźce zewnętrzne: przede wszystkim stopień pobudliwości, siły i trwałość sta­nów psychicznych" (Leksykon PWN, op. cit., s. 1181). cechy psychiczne człowieka oraz mechanizmy wewnę­trzne regulujące jego zachowania). Widzimy więc, że związki między charakterem i osobowością są bardzo ścisłe. Ścisły jest także związek między kolejami życia człowieka a jego ce­chami kształtującymi się i zmieniającymi w toku ży­cia, w wyniku różnych oddziaływań. Rola jednostki jako twórcy samego siebie jest w tym procesie stawania się człowiekiem niebagatelna. Natomiast temperament stanowi czynnik organicz­ny, biologiczny, wyraża się w różnych typach układu nerwowego i w różnym jego funkcjonowaniu. Określa on (determinuje) ogólną aktywność jednostki (np. ży­wotność, gwałtowność, powolność, zrównoważenie, nie­opanowanie, zmienność nastrojów itp.) *. Tempera­ment określa się potocznie jako usposobienie (np. gwałtowne, spokojne itp.). Niewątpliwie sposób reagowania na bodźce zewnętrz­ne, chwiejność czy zmienność stanów uczuciowych (potocznie — nastroju) również ważą na życiu człowie­ka, ale nie w takim stopniu, jak jego osobowość, szcze­gólnie zaś charakter. Osoba reagująca gwałtownie mo­że być człowiekiem bardzo wartościowym, dobrym, uczynnym, wrażliwym. Owa impulsywność jest często bardzo kłopotliwa i dla danej jednostki, i dla otocze­nia, ale nie dyskwalifikuje jej w sensie moralnym, społecznym. Otoczenie, jeżeli nie ocenia powierzchow­nie, nauczy się współżyć z takim człowiekiem, nauczy się rozumieć go i cenić w nim te cechy, które się rze­czywiście liczą. Człowiek może przez samokontrolę pohamować swo­ją gwałtowność, ale nie zawsze jest w stanie pozbyć się jej całkowicie. Narzucony sobie najsurowszy reżim niekiedy zawodzi. Typ układu nerwowego dziecka określa stopień trud­ności, wobec których stają rodzice. Brak orientacji w ich przyczynach stanowi źródło popełnianych błędów wychowawczych. Właściwa diagnoza potrzebna jest za­równo rodzicom, jak i samemu dziecku. Tylko wów­czas można w sposób rozumny i prawidłowy pobudzać 1 Wśród psychologów nie ma zgodności co do tego, czy temperament należy do osobowości.